میگویدکارش را از یک قنادی کوچک آغاز کرده البته وقتی 14 ساله بوده، مدیریت چند سوپر مارکت اجارهای وملکی هم در همان سالهای ابتدای شکلگیری انقلاب به کارهایش افزوده شده و بعد تاسیس کارگاه بستنی و پله پله ترقی تا امروز که 4 کارخانه تحت مدیریتش تولید 400 نوع محصول متنوع را دربخشهای مختلف صنعت غذا برعهده دارند. وی را مدیرکارآفرینی میشناسند که برای 1200 نفر اشتغال مستقیم و حدود40 هزار نفر اشتغال غیر مستقیم ایجاد کرده تا جائیکه چندی پیش برنامه تلویزیونی ساعتهای آفتابی وی را به عنوان مدیرکارآفرین در صنایع غذایی معرفی کرده است. حیدر توکلی را میگویم رئیس هیات مدیره گروه صنعتی «آی سودا» کسی که به همراه سه برادرش ابراهیم، رحیم و مهدی توکلی راهبری 4 کارخانه تولیدی و یک شرکت پخش را بر عهده دارند وهم اکنون محصولاتشان به عنوان یکی از برندهای معتبر صنعت شیرینی و شکلات جای خود را در میان مشتریان پروپا قرصش باز کرده است.
سرآغازی بر کتاب «آی سودا»
ورود برادران توکلی به صنعت بستنیسازی را میتوان مرحله جدی کار آنان در عرصه صنایع غذایی دانست. تولید بستنی با نام بستنی مخصوص برادران که به قول حیدر توکلی بستنی سه ریالی آلاسکا وسنتی را شامل میشد، فعالیت اصلی آنها را از سال 60 تا 63 تشکیل میداد، زمانی که وی روزها کار میکرد وشبها به جای استراحت درس میخواند و «همت مضاعف وکار مضاعف» همان موضوعی بود که حیدر از همان ابتدای نوجوانی پیشه خود کرده بود. استقبال زیاد از بستنی در تابستان وکمبود تقاضا برای آن در فصلهای سرد سال این کارآفرین را به این فکر انداخت که تولید شکلات را نیز همزمان آغاز نماید. حیدر توکلی میگوید: «برای تولید شکلات درابتدا با استفاده از قالبهای چدنی در یک زیرزمین کار خود را آغاز کردم و اندک اندک کارگاه را گسترش دادم. کار ما به اندازهای رشد داشت که بعضا"دیده میشد که محصولاتمان به سوریه میرفت و از همان جا به عنوان سوغاتی دوباره به ایران بازمیگشت.»
ورود برادران توکلی به عرصه رسمی تولید شکلات با ثبت کارخانه «شکوه شاد شانجان» در سال 72 شکل جدی تری به خود گرفت که نهایتا با ثبت نام تجاری، برند آی سودا در سال 74 همراه شد. البته وی از تولید شکلاتهای دراژه سخن میگوید که به نام «شوکودراژه» تولید آن از سال 65 توسط برادران توکلی آغاز شد و با مغز بادام و پسته همراه بود. ولی آنچه همواره مورد تاکید رئیس هیئت مدیره گروه صنعتی آیسودا قرار میگیرد تاسیس نخستین کارخانه شکلاتسازی در آذربایجان شرقی و غربی بود که در سال 72 محقق شد. توکلی درباره تاسیس کارخانه شکوه شاد شانجان (نخستین کارخانه این گروه صنعتی) در محل زادگاه خود در شانجان میگوید: «در سال 72 در تهران بودیم و در احمد آباد مستوفی کارخانه داشتیم. در آن سال رئیس جمهور وقت اعلام کرد که هر کارخانهای باید به 120 کیلومتر دورتر از شهر تهران منتقل شود. این امر ما را به این فکر انداخت که چرا شهرستان خودمان را آباد نکنیم؟ به همین دلیل تصمیم گرفتیم کارخانه شکلاتسازی را در روستای خود که در 6 ماهه دوم سال با کاهش فعالیتهای کشاورزی روبرو بود، ایجاد کنیم. این امر موجب مهاجرت معکوس شد تا جائیکه برای کار در کارخانه آی سودا چندین خانوار به شهرستان شبستر و روستای شانجان مهاجرت معکوس کردند.» گفته میشود که این کارخانه تولید متنوع ترین محصولات این گروه صنعتی را به خود اختصاص داده است که شکلات، آبمیوه، انواع ژله آماده، پودرهای ژله، قرصهای نعناع، کیک و خرما بیست از جمله محصولات این کارخانه است.
دومین کارخانه گروه صنعتی «آی سودا» نیز به نام «آی سودا میشو» در شرفخانه 20 کیلومتری شبستر واقع شده و کالاهای آردی این مجموعه مانند ماکارونی، چوبشور و باسلوق را تولید میکند. توکلی سومین کارخانه (برند) نام تجاری آی سودا را در تهران و به نام شرکت تولیدی شانجان میخواند که از سال 1342 در تهران تاسیس شده و تولید شکلات و تافی با نام «ونوس» کار خود را آغاز کرده است. با تغییر برند ونوس به «مارال» که تا سال 78 با روند مناسبی ادامه یافت، این شرکت با مشکلاتی دست به گریبان گشت که نهایتا به خرید اکثریت سهام آن از سوی برادران توکلی و فعالیت این شرکت با برند آی سودا از سال 83 منجر شد. شرکت تولید کننده غذای کودک به نام «غنچهپرور» نیز چهارمین شرکت گروه صنعتی آی سودا است که برادران توکلی 85 درصد از سهام آن را در سال 86 خریداری کردند و با بهرهگیری از نام تجاری آی سودا تولید آن را ادامه دادند. این کارخانه که در منطقه کردان کرج قرار دارد از ماشینآلات اتوماتیک و پیشرفته بهره گرفته ودارای ظرفیت تولید 5000 تن است.
توکلی از سال 78 و زمانی سخن میگوید که سنگ بنای پخش مویرگی محصولات آی سودا از سوی برادران توکلی گذاشته شد و در سال 83 این شرکت به نام «شادی آوران» شخصیت حقوقی مجزایی یافت.
مشتری مداری فلسفه آیسودا
رئیس هیات مدیره گروه صنعتی آی سودا ارتقای کیفیت ومشتری مداری را اصول اصلی این مجموعه میخواند که موفقیتهای زیادی را برای گروه صنعتی آی سودا به همراه آورده است. به اعتقاد حیدر توکلی «مشتری پادشاه است» و باید به منظور جلب رضایت آن از هیچ خدمتی فروگذار نکرد. تلاش این گروه صنعتی به منظور ارتقای کیفیت، محصولات آی سودا را در جایگاه ممتازی قرار داده است تا آنجا که میتوان دراژه، شکلات تلخ وشکلاتهای مایع آی سودا را در زمره محصولات بسیار مرغوب و شناخته شده کشور دانست. رئیس هیات مدیره این گروه صنعتی که عضو هیات مدیره تعاونی شیرینی و شکلات و عضو دبیرخانه فراکسیون صنایع غذایی مجلس شورای اسلامی نیز هست کار را به هیچ عنوان عار نمیداند و رمز موفقیت مجموعه تحت مدیریتش را در این میداند که هر کس کار را از خودش بداند. نباید از نظر دور داشت که رمز موفقیت، تنها تلاش و پشتکار است.
توجه به مقوله کیفیت نه تنها محصولات آی سودا را شناخته شده کرده بلکه موفقیتهای داخلی و بین المللی چشمگیری را برای این گروه صنعتی به همراه آورده است. این عوامل موجب شده تا این مجموعه مقام تولیدکننده نمونه استان آذربایجان شرقی در سالهای 78،79،81،84،85 وهمچنین کارفرمای نمونه را در این استان در سه سال 81، 84 و 85 به خود اختصاص دهد. دستیابی به این موقعیت در استانی که تولید بیش از 60 درصد از محصولات شیرینی وشکلات کشور را بر عهده دارد و بسیاری از کارخانههای بزرگ و معروف در آنجا واقع شدهاند، حرکت دشواری به نظر میرسد. از سوی دیگر کیفیت بالای محصولات گروه صنعتی آی سودا موفقیتهای بین المللی را نیز به همراه داشته که دستیابی به تندیس طلایی مقوله کیفیت در اجلاس BID 2003 در لندن، نشست پاریس در سال 2004 همچنین در اجلاس 2005 ایتالیا در این زمینه قابل ذکر است.
از سوی دیگر باشگاه رهبران تجاری در سال 2003 نیز در اجلاس میلان ایتالیا جایزه بهترین نام تجاری را به گروه صنعتی آی سودا اختصاص داد این در حالی بود که این شرکت در هیچ یک از اجلاسهای یاد شده درخواستی مبنی بر حضور در این نشستها نداده بود. کسانی که همکاری نزدیکی با حیدر توکلی دارند، موفقیتهای بدست آمده را تا حد زیادی ناشی از روحیه بالای مدیریتی و کاریزمای وی میدانند و معتقدند توکلی نقش مهمی در جذب نیروهای توانمند دارد. به باور این دسته از افراد گذاشتن پایه کار گروه صنعتی آی سودا مبنی بر بهرهوری و هدایت این مجموعه براساس مشتری مداری شرط اساسی موفقیت این مجموعه بوده و هست.
میگویند محصولی از کارخانههای این گروه صنعتی راهی بازار نمیشود مگر اینکه دستاندرکاران آن از کیفیت این محصولات مطمئن شده و در ابتدا به خانوادههایشان داده باشند.
چالشهای فرارو
آنچه از حیدر توکلی در هنگام این گفت و گو میشنوی تاکید وی بر ارتقای جایگاه برندهای ایرانی شیرینی و شکلات است. این عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان شیرینی و شکلات کشور معتقد است که رسانهها، دولت و تولیدکننده باید دست در دست هم برای جای انداختن اینکه تولیدات ایرانی دارای کیفیت بالاست ودر برخی اقلام رقبای خارجی خود را پشت سر گذاشته است، تلاش کنند.
وی دغدغه مالی را بزرگترین نگرانی این صنعت دانسته و میگوید: «اگر دغدغه تامین مالی نداشته باشیم میتوانیم هر روز کالای نویی را عرضه کنیم و با اروپا نیز رقابت داشته باشیم.» کنترل دولت بر مبادی واردات وصادرات نیز از مواردی بود که این کارآفرین ارتقای صنعت شیرینی و شکلات را تا حدی وابسته به آن میدانست. به گفته رئیس هیات مدیره گروه صنعتی آی سودا صادرات باید یک منبع ومرجع تخصصی داشته باشد تا جنس بیکیفیت از کشور خارج نگردد. انتظار میرود که دولت از تولیدات خوب پشتیبانی کند. همچنین پیشنهاد میشود که پایانه صادراتی محصولات شیرینی و شکلات که 60 درصد آن در آذربایجان تولید میشود در منطقه شبستر ایجاد گردد تا با حمایت و پشتیبانی دولت همچنین کنترل یک گروه نظارتی تخصصی، تنها محصولات با کیفیت صادر گردد.
این کارآفرین نمونه در صنعت شیرینی و شکلات همچنین معتقد است، در صورت حمایت صحیح دولت از این صنعت، میتوانیم کار خود را تا اندازه ای گسترش دهیم که نیروی شاغل در این مجموعه را از 1200 نفر امروزی به 10 هزار نفر برسانیم. در اینصورت میتوانیم به جای محصولات ترکیه، آسیای میانه را از تولیدات ایرانی لبریز کنیم.
ریسک توسعه را نمی پذیریم
از این کارآفرین موفق درباره برنامههای توسعهای گروه صنعتی آی سودا میپرسم که اینگونه پاسخ میدهد: با وضعیت اقتصادی موجود وارد ریسک سرمایهگذاری سنگین برای توسعه نمیشویم. در این برهه از زمان تولیدکنندهای که درست بررسی کند و دید کارشناسانه داشته باشد، ریسک سرمایهگذاری متعهد را نمیپذیرد. تاکنون طرحهای زیادی داریم که نیمه تمام، ناتمام و یا شروع نشده است که همگی نیاز به سرمایه دارد. با این وجود آی سودا کاملترین سبد کالا (نزدیک به 400 نوع محصول)را از ماکارونی، قرص نعنا گرفته تا آب میوه و کیک دارد. از سوی دیگر برنامههای توسعهای نیاز به سرمایه در گردش زیاد دارد که در این شرایط بدون حمایت سازمانهای پولی و مالی امکانپذیر نیست.
توکلی ارتقای صادرات محصولات گروه صنعتی آی سودا را از برنامههای توسعهای مجموعه تحت مدیریتش عنوان کرد که بر اساس برنامهریزیهای انجام شده به بیش از سه میلیون دلار در سال خواهد رسید.
تاکید رئیس هیات مدیره گروه صنعتی آی سودا از ابتدا تا پایان، گرفتن بازار از دست رقیبان خارجی و جای انداختن محصولات با کیفیت ایرانی بود؛ موضوعی که وی بارها در میان گفتههایش بر نقش دولت، تولیدکننده و رسانهها برای دستیابی به آن تاکید کرد.
نشریه شهد تنها نشریه تخصصی انجمن صنفی شیرینی و شکلات ایران
22921128